ร่างพระราชบัญญัติข้าวและชาวนาแห่งชาติ พ.ศ. .... มีหลักการเพื่อให้มีกฎหมายว่าด้วยข้าวและชาวนาแห่งชาติ ซึ่งมีลักษณะเป็นกฎหมายปรับปรุง และมีเหตุผลความว่า โดยที่ข้าวเป็นพืชเศรษฐกิจยุทธศาสตร์ที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อความมั่นคงทางอาหารและเสถียรภาพทางเศรษฐกิจของประเทศ อีกทั้งเกษตรกรชาวนายังเป็นประชากรส่วนใหญ่ที่เป็นรากฐานสำคัญในการขับเคลื่อนสังคมและวัฒนธรรมไทยมาอย่างยาวนาน ทว่าในปัจจุบันสภาวการณ์การผลิตและการค้าข้าวเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างอย่างรุนแรง ทั้งจากวิกฤตการณ์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ทวีความรุนแรง การแข่งขันด้านราคาและเทคโนโลยีในเวทีการค้าโลกและข้อจำกัดจากการเข้าสู่สังคมสูงวัยของเกษตรกรชาวนาไทย ประกอบกับบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการกำกับดูแลการค้าข้าวในปัจจุบันมีความล้าสมัย มุ่งเน้นแนวคิดการควบคุมและการกำหนดโทษทางอาญาจนเกินความจำเป็น ส่งผลขัดขวางการวิจัยและพัฒนาสายพันธุ์ข้าวพื้นเมือง ตลอดจนสร้างต้นทุนทางธุรกรรมแฝงที่ซ้ำเติมเสถียรภาพราคาข้าวเปลือกและบั่นทอนขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศในระดับสากลเพื่อยกระดับขีดความสามารถในการแข่งขันของข้าวไทยและพัฒนาคุณภาพชีวิตของเกษตรกรชาวนาอย่างยั่งยืน สมควรปรับเปลี่ยนกลไกทางกฎหมายจากการกำกับควบคุมโดยภาครัฐ ไปสู่การส่งเสริมและสร้างแรงจูงใจเชิงบวกอย่างบูรณาการครบวงจรตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ จนถึงปลายน้ำ โดยมุ่งเน้นการส่งเสริมการผลิตข้าวลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกหรือข้าวคาร์บอนต่ำเพื่อรองรับมาตรการปรับคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดน การจัดตั้งกองทุนข้าวและชาวนาเพื่อจัดสวัสดิการและระบบบำนาญสำหรับชาวนาสูงวัย การส่งเสริมเสรีภาพในการวิจัยและพัฒนาเมล็ดพันธุ์ข้าว การสร้างความเข้มแข็งให้แก่ศูนย์ข้าวเปลือกชุมชนและเขตพัฒนาเศรษฐกิจการเกษตรสำหรับการเพาะปลูกข้าวลักษณะพิเศษ ตลอดจนการสนับสนุนผู้ประกอบการวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมให้สามารถแข่งขันในตลาดโลกได้อย่างเสรี เพื่อสร้างความสมดุล ความมั่นคง และศักดิ์ศรีให้แก่ชาวนาไทย
ในวิถีเกษตรกรรมสมัยใหม่ จึงจำเป็นต้องตราพระราชบัญญัตินี้
สรุปสาระสำคัญของร่างพระราชบัญญัติ ดังนี้
1. การกำหนดบทนิยาม “ข้าว” “ข้าวคาร์บอนต่ำ” “ชาวนา” “เมล็ดพันธุ์ข้าว” “ผู้ประกอบการค้าข้าว” “คณะกรรมการ” “กองทุน” “พนักงานเจ้าหน้าที่” และ “รัฐมนตรี” (ร่างมาตรา 4)
2. ปฏิรูปคณะกรรมการนโยบายและบริหารจัดการข้าวและชาวนาแห่งชาติ โดยเพิ่มสัดส่วนตัวแทนเกษตรกรและผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อม (ร่างมาตรา 6)
3. ขยายสิทธิการขึ้นทะเบียนชาวนาให้ครอบคลุมผู้ที่ทำนาในที่ดินที่ไม่มีเอกสารสิทธิแต่ใช้ประโยชน์จริง (ร่างมาตรา 12)
4. กำหนดสิทธิประโยชน์ที่เป็นรูปธรรมให้แก่ชาวนาซึ่งขึ้นทะเบียน เช่น เงินอุดหนุนการทำนา การลดโลกร้อน และสิทธิในคาร์บอนเครดิต (ร่างมาตรา 13)
5. ปลดล็อกเสรีภาพในการพัฒนาเมล็ดพันธุ์ข้าวชุมชน (ร่างมาตรา 14)
6. ส่งเสริมการใช้ระบบดิจิทัลในธุรกรรมการค้าข้าวและตั้งเขตพัฒนาเศรษฐกิจการเกษตร การปลูกข้าวและเกษตรกรรมยั่งยืน (ร่างมาตรา 15 และร่างมาตรา 17)
7. จัดตั้งกองทุนข้าวและชาวนาเพื่อเป็นแหล่งงบประมาณสำหรับระบบบำนาญชาวนาและสวัสดิการเกษตรกรสูงวัย (ร่างมาตรา 18 ถึง ร่างมาตรา 20)
8. เปลี่ยนแปลงรูปแบบบทกำหนดโทษจากโทษอาญาเป็นโทษปรับพินัยเพื่อให้สอดคล้องกับรัฐธรรมนูญและสภาพเศรษฐกิจปัจจุบัน (ร่างมาตรา 22 ถึง ร่างมาตรา 24)
ตารางเปรียบเทียบร่างพระราชบัญญัติ ดาวน์โหลดเอกสารประกอบ
1. ผู้เกี่ยวข้องโดยตรง
1) กระทรวงเกษตรและสหกรณ์
2) กระทรวงพาณิชย์
3) กรมการข้าว
2. ผู้เกี่ยวข้องโดยอ้อม
1) กระทรวงมหาดไทย
2) กระทรวงอุตสาหกรรม
3) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
4) กรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม
5) สำนักงานสภาเกษตรกรแห่งชาติ
6) สำนักงานคณะกรรมการตรวจข้าว สภาหอการค้าแห่งประเทศไทย
7) สมาคมโรงสีข้าวไทย
8) สมาคมผู้ส่งออกข้าวไทย
9) สมาคมผู้ประกอบการข้าวถุงไทย
10) สมาคมการค้าเมล็ดพันธุ์ข้าวไทย
11) สมาคมชาวนาและเกษตรกรไทย
3. ผู้เกี่ยวข้องทั่วไป
ประชาชน
1. ท่านเห็นด้วยหรือไม่ อย่างไร กับการกำหนดบทนิยาม “ข้าว” “ข้าวคาร์บอนต่ำ” “ชาวนา” “เมล็ดพันธุ์ข้าว” “ผู้ประกอบการค้าข้าว” “คณะกรรมการ” “กองทุน” “พนักงานเจ้าหน้าที่” และ “รัฐมนตรี” (ร่างมาตรา 4)
2. ท่านเห็นด้วยหรือไม่ อย่างไร กับการกำหนดหน้าที่และอำนาจ องค์ประกอบ หลักเกณฑ์การคัดเลือก คุณสมบัติและลักษณะต้องห้ามของคณะกรรมการนโยบายและบริหารจัดการข้าวและชาวนาแห่งชาติ (ร่างมาตรา 6 ถึงร่างมาตรา 9)
3. ท่านเห็นด้วยหรือไม่ อย่างไร กับการกำหนดให้ผู้ที่ทำนาในที่ดินที่ไม่มีเอกสารสิทธิ แต่ได้ใช้ประโยชน์ในที่ดินจริง สามารถขึ้นทะเบียนเป็นชาวนาได้ และการกำหนดสิทธิประโยชน์ให้แก่ชาวนาที่ขึ้นทะเบียน เช่น ได้รับเงินอุดหนุนการทำนา การเข้าถึงแหล่งเงินทุนดอกเบี้ยต่ำ การได้รับความช่วยเหลือและเยียวยากรณีประสบภัยพิบัติอย่างเร่งด่วนและเป็นธรรม เป็นต้น (ร่างมาตรา 12 และร่างมาตรา 13)
4. ท่านเห็นด้วยหรือไม่ อย่างไร กับการกำหนดให้ชุมชนมีเสรีภาพในการวิจัย พัฒนา ผลิต และใช้เมล็ดพันธุ์ข้าวชุมชน เพื่อส่งเสริมการอนุรักษ์และพัฒนาพันธุ์ข้าว และส่งเสริมให้นำระบบดิจิทัลมาใช้กับการทำธุรกรรมการค้าข้าว และการจัดตั้งเขตพัฒนาเศรษฐกิจการเกษตร รวมทั้งการส่งเสริมการปลูกข้าวและเกษตรกรรมแบบยั่งยืน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตและการค้าข้าว (ร่างมาตรา 14 ถึงร่างมาตรา 17)
5. ท่านเห็นด้วยหรือไม่ อย่างไร กับการจัดตั้งกองทุนข้าวและชาวนา เพื่อสนับสนุนระบบบำนาญชาวนาและสวัสดิการสำหรับเกษตรกรสูงวัย (ร่างมาตรา 18 ถึงร่างมาตรา 20)
6. ท่านเห็นด้วยหรือไม่ อย่างไร กับการเปลี่ยนบทกำหนดโทษจากโทษอาญาเป็นโทษปรับพินัย เพื่อให้สอดคล้องกับรัฐธรรมนูญและสภาพเศรษฐกิจในปัจจุบัน (ร่างมาตรา 22 ถึงร่างมาตรา 24)
7. ท่านเห็นว่าพระราชบัญญัติการค้าข้าว พุทธศักราช 2489 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ที่ใช้บังคับอยู่ในปัจจุบัน มีปัญหาหรือไม่ อย่างไร และการเสนอร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้จะสามารถแก้ไขปัญหานั้นได้หรือไม่ เพียงใด
8. ข้อคิดเห็นหรือข้อเสนอแนะอื่น ๆ (ถ้ามี)