บทคัดย่อ
การวิจัยเรื่องการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อสังเคราะห์การจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตยจากประสบการณ์ต่างประเทศ 2) เพื่อวิเคราะห์คุณลักษณะความเป็นประชาธิปไตยที่พึงประสงค์ของคนไทย และ 3) เพื่อนำเสนอรูปแบบการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ วิธีดำเนินการวิจัยใช้การวิจัยเอกสาร ศึกษาเฉพาะกรณีสหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร เครือรัฐออสเตรเลีย และสาธารณรัฐอินโดนีเซีย การประชุมระดมสมอง และการสนทนากลุ่มผู้ที่เกี่ยวข้องกับการจัดการศึกษาเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย และทดลองใช้รูปแบบในพื้นที่ชุมชนแม่น้ำคู้ ตำบลแม่น้ำคู้ อำเภอปลวกแดง จังหวัดระยอง
ผลการศึกษา พบว่า
1. การจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตยใน 4 ประเทศ มีสถาบันการศึกษาเป็นแกนหลักในการจัดการศึกษาและมีการร่วมมือระหว่างองค์กร/สถาบันต่างๆ มีเป้าหมายเพื่อสร้างพลเมืองที่มีคุณลักษณะเฉพาะในระบอบประชาธิปไตย เนื้อหาเน้นแนวคิดประชาธิปไตยพื้นฐานและเนื้อหาที่เป็นประเด็นร่วมสมัย แนวทาง/วิธีดำเนินการของการจัดการศึกษา มีการจัดรายวิชาไว้ในหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน จัดเป็นรายวิชาเดี่ยวและบูรณาการกับรายวิชาอื่น จัดกิจกรรมนอกหลักสูตรเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย จัดเอกสารประกอบหลักสูตรแจกจ่ายให้ทุกโรงเรียน จัดแหล่งเรียนรู้สำหรับครูและพัฒนาครูผู้สอน เน้นการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เน้นการเรียนรู้แบบผสมผสาน ร่วมมือระหว่างองค์กร/สถาบันทั้งในและนอกประเทศ การประเมินผลมีการประเมินตามช่วงอายุและตามช่วงชั้นเป็นระยะ ประเมินโดยโรงเรียนและองค์กรกลาง
2. คุณลักษณะความเป็นประชาธิปไตยที่พึงประสงค์ของคนไทย มี 3 ด้าน คือ (1) คุณลักษณะด้านทักษะส่วนบุคคล (2) คุณลักษณะด้านการอยู่ร่วมกันในสังคม ไม่ใช้ความรุนแรง และ (3) คุณลักษณะด้านความรู้เกี่ยวกับประชาธิปไตย
3. รูปแบบการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตยมีองค์ประกอบดังนี้ องค์ประกอบที่ 1 ผู้จัด แกนหลักในการจัดการศึกษา คือ ครอบครัว ชุมชน สถานศึกษา สถาบันการเมืองการปกครอง องค์กรรัฐ/เอกชน องค์กรอิสระ องค์กรที่ไม่แสวงหาผลกำไรและสื่อ องค์ประกอบที่ 2 หลักการ/แนวคิดของการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย โดยหลัก คือ เน้นการศึกษาตลอดชีวิต เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ องค์ประกอบที่ 3 เป้าหมายในการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย โดยหลักคือ เพื่อสร้างพลเมืองที่มีจิตวิญญาณประชาธิปไตยและมีความกระตือรือร้น องค์ประกอบที่ 4 เนื้อหาสาระสำคัญ
ในการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย ควรเป็นองค์ประกอบเพื่อให้เกิดการเปลี่ยนพฤติกรรมพลเมืองได้ เน้นแนวคิดประชาธิปไตยและเป็นประชาธิปไตยที่สังคมไทยต้องการ องค์ประกอบที่ 5 แนวทางและวิธีดำเนินการการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย โดยหลักควรแบ่งกลุ่มผู้เรียนให้ชัดเจน จัดการเรียนการสอนในหลากหลายรูปแบบผสมผสานความรู้กับประสบการณ์ องค์ประกอบที่ 6 การติดตามและประเมินผลการจัดการศึกษาตลอดชีวิตเพื่อส่งเสริมความเป็นประชาธิปไตย ควรมีการติดตามและรายงานผลเป็นระยะและใช้หลักการมีส่วนร่วม
จากการนำรูปแบบการจัดการศึกษาไปทดลองใช้ในชุมชน พบว่า ชุมชนสามารถเป็นแกนหลักในการจัดการศึกษาได้ มีการร่วมมือในกิจกรรมและและต้องการให้มีการสานต่อในโครงการต่างๆ เพื่ออนาคตชุมชนต่อไป
ข้อเสนอแนะในการนำรูปแบบการจัดการศึกษาไปใช้
(1) การทำหน้าที่หลักของแต่ละภาคส่วนและความร่วมมือของทุกภาคส่วนในการจัดการศึกษาตลอดชีวิต สถาบันทั้ง 8 สถาบัน ได้แก่ ครอบครัว สถาบันการศึกษา ชุมชน องค์กรอิสระ องค์กรของรัฐ/เอกชน องค์กรไม่แสวงหากำไร สื่อสารมวลชน และสถาบันการเมือง พึงตระหนักถึงบทบาทและหน้าที่ของตนในการจัดและให้การศึกษาใน 3 รูปแบบไม่ว่าจะเป็นการศึกษาในระบบ นอกระบบและตามอัธยาศัยตามความเหมาะสมที่สอดคล้องกับบทบาทหลักและศักยภาพของตน
(2) การดำเนินการตามหน้าที่และบทบาทของแต่ละภาคส่วน ตลอดจนความร่วมมือแบบเป็นทางการและไม่เป็นทางการ ควรคำนึงถึงปัจจัยบวกและลบด้วย เพราะในกระบวนการพัฒนาประชาธิปไตย ความคาดหวังให้ทุกภาคส่วนและสมาชิกของแต่ละภาคส่วนมีคุณลักษณะประชาธิปไตยย่อมไม่สมเหตุสมผล ไม่ว่าความสมบูรณ์หรือความพร่องในคุณลักษณะจะเกิดจากปัจจัยภายในหรือภายนอกก็ตาม อาทิ ผู้นำองค์กรเอกชนอาจขาดคุณลักษณะประชาธิปไตยเพราะปัจจัยทางเศรษฐกิจไม่เอื้อ หรือรูปแบบการตัดสินใจทางธุรกิจอาจขึ้นกับผู้บริหารสูงสุดแต่ฝ่ายเดียวเพราะบุคลากรใต้บังคับบัญชาขาดทักษะในการแสดงความคิดเห็น เป็นต้น
(3) ควรจัดตั้งคณะกรรมการระดับชาติหรือระดับจังหวัดและท้องถิ่นเพื่อให้ตัวแทนจากทุกภาคส่วนร่วมกันพิจารณาและทบทวนบทบาทและหน้าที่ ตลอดจนสร้างเสริมการรับรู้ เรียนรู้และการตระหนักในบทบาท เพิ่มความระมัดระวังเพื่อลดปัจจัยลบต่างๆ ดังกล่าวมาข้างต้น และสร้างเอกภาพ/ลดความซ้ำซ้อนต่างๆในการดำเนินการลง นอกจากนี้ตัวแทนของแต่ละภาคส่วนที่เข้าเป็นกรรมการจากการเลือกตั้ง ควรนำเสนอความคิดเห็นต่อที่ประชุมบนพื้นฐานของความเห็นส่วนใหญ่ของภาคส่วนที่ตนสังกัดด้วย

Abstract
The purposes of this study were: 1) to synthesize lessons learned abroad on lifelong educational provision for the promotion of democratization; 2) to analyze desirable Thai democratic characteristics; and 3) to propose lifelong educational provision guidelines for the promotion of democratization. This qualitative study was based upon document research for the case studies of the United States of America, the United Kingdom, Australia, and Indonesia; brainstorming; a focus group meeting with people concerned; and an experiment of the model at Maenam-khu community of Maenam-khu subdistrict, Pluagdaeng district, in Rayong province.
The findings showed that:
1. In all four countries studied, educational institutions played an important role, in cooperation with any other institutions, in the provision of lifelong education for the promotion of democratization, aiming primarily to produce citizens with specific democratic characteristics. The contents of the curricula focused on basic knowledge of democracy and contemporary issues and either constituted independent school subjects or integrated with others at the basic education level. Relevant extracurricular activities were also found, accompanied with materials produced by various organizations and agencies interested in helping develop students' democratic characteristics. Approaches and methodologies stressed students' active participation and opportunities to combine the knowledge gained with other subjects and current issues they faced. Cooperative activities within and between countries with similar aims also existed. With regard to assessment, students were evaluated according to their ages and levels by both schools and central agencies.
2. The three aspects of the desirable Thai democratic characteristics were: 1) personal traits; 2) social traits; and 3) knowledge traits.
3. Lifelong educational provision model for the promotion of democratization comprised altogether six components. The first component comprised several groups of providers of education, i.e. families, communities, schools, political institutions, public and private organizations, independent organizations, non-profit organizations, and media. The second component was the main principle of education for the promotion of democratization, i.e. being lifelong and student-centered. The third component was the aim, i.e. to produce citizens believing in democracy and being politically active. The fourth component was the contents of the curriculum, i.e. having potentials to change learners' behaviors, with an emphasis on democratic thoughts, specifically desirable for the Thai society. The fifth component was the approaches and methodologies, i.e. clear groupings of learners, varieties of methodologies/techniques, and integration of knowledge and experience. The sixth component was the evaluation and follow-up, stressing continual monitoring and the principle of involvement of those being evaluated.
The model developed was further experimented in a community. It was found that the community could function as key provider of education; members were cooperative and eager to see more activities and projects for the community future development.
To achieve similar results, it is recommended that:
1. To function and cooperate with other providers of lifelong education, the eight core institutions, i.e. families, communities, schools, political institutions, public and private organizations, independent organizations, non-profit organizations, and media should realize well their roles in and responsibilities for the appropriate forms of education, i.e. formal, non-formal, or informal, congruent with their potential and primary duties.
2. To function and cooperate formally and informally with other providers, according to their specific roles and responsibilities, the eight core institutions should take into consideration both positive and negative aspects, including limitations, of the others. This is because the democratization process generally witnesses imperfections in every institution and individual involved, deriving from both internal and external factors. In this regard, leaders of private organizations, for instance, may lack certain democratic characteristics due to economic reasons. Employees lacking necessary skills in expressing their views will also have to leave the decisions to be made to their executives.
3. Committees at the local, provincial, or national level should be set up for representatives from the eight core institutions could meet to discuss and reconsider their roles and responsibilities. The meetings will also help raise awareness and facilitate learning of their expected roles, for those negative aspects mentioned above as well as unnecessary repetitions of similar efforts being reduced. Those representatives elected should also voice their opinions reflecting the view of the majority of the institutions they represent.